Trong bối cảnh số hóa nền kinh tế và đẩy mạnh các giải pháp thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam, Chính phủ cùng các Bộ, ban ngành đã ban hành nhiều quy định nghiêm ngặt nhằm kiểm soát dòng tiền. Đối với các doanh nghiệp và cá nhân kinh doanh, việc nắm rõ các giao dịch bắt buộc phải thanh toán qua ngân hàng không chỉ đảm bảo tuân thủ pháp luật mà còn là điều kiện tiên quyết để được khấu trừ thuế và ghi nhận chi phí hợp lý. Bài viết dưới đây sẽ tổng hợp chi tiết toàn bộ các loại giao dịch bắt buộc phải thanh toán không dùng tiền mặt trong 4 lĩnh vực then chốt: Chứng khoán, Ngân sách nhà nước, Thuế và Tài chính doanh nghiệp.
1. Trong lĩnh vực chứng khoán
Thị trường chứng khoán đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối về dòng tiền để phòng chống rửa tiền và thao túng thị trường. Các hoạt động thanh toán giao dịch đều phải thông qua hệ thống ngân hàng.
| TT | Các loại giao dịch | Phạm vi và đối tượng áp dụng | Văn bản tham chiếu |
| 1 | Thanh toán giao dịch chứng khoán |
– Giao dịch chứng khoán trên Sở giao dịch chứng khoán. – Giao dịch chứng khoán đã đăng ký, lưu ký tại Trung tâm lưu ký chứng khoán Việt Nam. |
– Luật chứng khoán 2019. – Nghị định 222/2013/NĐ-CP (31/12/2013) về thanh toán bằng tiền mặt. |
| 2 | Thanh toán giao dịch trái phiếu Chính phủ | Thanh toán giao dịch trái phiếu Chính phủ được thực hiện qua Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. |
– Nghị định 222/2013/NĐ-CP. – Thông tư 30/2019/TT-BTC hướng dẫn đăng ký, lưu ký, niêm yết, giao dịch và thanh toán giao dịch công cụ nợ của Chính phủ, trái phiếu được Chính phủ bảo lãnh do ngân hàng chính sách phát hành và trái phiếu chính quyền địa phương do Bộ trưởng Bộ Tài chính ban hành |
| 3 | Giao dịch chứng khoán cho khách hàng của công ty chứng khoán | Giao dịch chứng khoán cho khách hàng của công ty chứng khoán được thực hiện qua ngân hàng thương mại. |
– Nghị định 222/2013/NĐ-CP. – Thông tư 121/2020/TT-BTC quy định về hoạt động của công ty chứng khoán. |
2. Trong lĩnh vực thu, chi ngân sách nhà nước (NSNN)
Nhằm tối ưu quản lý ngân quỹ quốc gia và giảm lượng tiền mặt lưu thông, các khoản thu chi với Kho bạc Nhà nước phần lớn đã được yêu cầu thực hiện qua phương thức chuyển khoản.
| TT | Các loại giao dịch | Phạm vi và đối tượng áp dụng | Văn bản tham chiếu |
| 1 | Về thu ngân sách nhà nước |
– Các đơn vị, tổ chức kinh tế có tài khoản tại ngân hàng thương mại thực hiện nộp NSNN bằng hình thức thanh toán không dùng tiền mặt hoặc nộp bằng tiền mặt tại ngân hàng thương mại để chuyển nộp vào tài khoản của Kho bạc Nhà nước. – Đối với cá nhân và các đơn vị, tổ chức khác khi nộp NSNN phải ưu tiên thanh toán không dùng tiền mặt.
|
– Nghị định 222/2013/NĐ-CP. – Thông tư 13/2017/TT-BTC quản lý thu, chi bằng tiền mặt qua KBNN. – Thông tư 136/2018/TT-BTC sửa đổi Thông tư 13/2017/TT-BTC. |
| 2 | Về chi ngân sách nhà nước và các khoản chi khác |
Các khoản chi của đơn vị giao dịch với Kho bạc Nhà nước (KBNN) được thực hiện bằng chuyển khoản trực tiếp từ tài khoản của đơn vị mở tại KBNN tới tài khoản người cung cấp hàng hóa dịch vụ, người hưởng lương từ NSNN và người thụ hưởng khác. (Trừ những trường hợp được phép chi bằng tiền mặt quy định tại Điều 6 Thông tư 13/2017/TT-BTC và Khoản 2 Điều 1 Thông tư 136/2018/TT-BTC). |
– Nghị định 222/2013/NĐ-CP. – Thông tư 13/2017/TT-BTC. – Thông tư 136/2018/TT-BTC. |
3. Trong lĩnh vực thuế
Lưu ý chung: Việc tham chiếu tuân thủ theo Thông tư 80/2021/TT-BTC và Nghị định 126/2020/NĐ-CP hướng dẫn Luật Quản lý thuế (áp dụng cho đến khi có Thông tư mới hướng dẫn Luật Quản lý thuế 2025).
| TT | Các loại giao dịch | Phạm vi và đối tượng áp dụng | Văn bản tham chiếu |
| 1 | Thuế giá trị gia tăng (GTGT) | Hàng hóa, dịch vụ mua vào (trừ mua từng lần có giá trị dưới 05 triệu đồng), hàng hóa, dịch vụ xuất khẩu phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt để được khấu trừ thuế GTGT. | – Luật Thuế giá trị gia tăng 2024. |
| 2 | Thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) | Hàng hóa, dịch vụ từng lần có giá trị từ 05 triệu đồng trở lên (trừ các trường hợp đặc thù theo quy định) phải có chứng từ thanh toán không dùng tiền mặt để được trừ chi phí tính thuế TNDN. | – Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp 2025. |
| 3 | Thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) |
– Nguyên liệu mua trực tiếp của nhà sản xuất trong nước phải có chứng từ thanh toán qua ngân hàng để được khấu trừ thuế TTĐB. – Hàng hóa do cơ sở sản xuất, gia công trực tiếp xuất khẩu (gồm hàng bán/gia công cho DN chế xuất) phải có chứng từ thanh toán qua ngân hàng để được khấu trừ thuế TTĐB đầu vào. (Trừ một số trường hợp như ô tô dưới 24 chỗ bán cho DN chế xuất, hàng hóa mang ra nước ngoài bán tại hội chợ…) |
– Luật thuế tiêu thụ đặc biệt 2025. – Nghị định 360/2025/NĐ-CP. – Thông tư 158/2025/TT-BTС. |
4. Trong lĩnh vực tài chính doanh nghiệp
Đối với quan hệ giao dịch giữa các pháp nhân kinh tế với nhau, các hoạt động cơ cấu vốn và vay mượn nội bộ bắt buộc phải dùng hình thức chuyển khoản.
| TT | Các loại giao dịch | Phạm vi và đối tượng áp dụng | Văn bản tham chiếu |
| 1 | Giao dịch góp vốn và mua bán, chuyển nhượng phần vốn góp | Các doanh nghiệp giao dịch góp vốn và mua bán, chuyển nhượng phần vốn góp vào doanh nghiệp khác thực hiện bằng các hình thức thanh toán không sử dụng tiền mặt. |
– Nghị định 222/2013/NĐ-CP. – Thông tư 09/2015/TT-BTC hướng dẫn giao dịch tài chính của doanh nghiệp.
|
| 2 | Các giao dịch vay, cho vay và trả nợ vay lẫn nhau | Các doanh nghiệp giao dịch vay, cho vay và trả nợ vay lẫn nhau (áp dụng với các doanh nghiệp không phải tổ chức tín dụng) thực hiện bằng các hình thức thanh toán không sử dụng tiền mặt. |
– Nghị định 222/2013/NĐ-CP. – Thông tư 09/2015/TT-BTC. |
