1. Nguyên tắc bảo đảm bình đẳng, không phân biệt và công bằng
Nguyên tắc này lần đầu tiên được nhắc đến trong Bản Tuyên ngôn nhân quyền năm 1789 (Điều 13) và đã gây ra rất nhiều tranh cãi trong giới học giả thời bấy giờ. Điều đó khiến cho việc xác định nội dung của nguyên tắc này trở nên rất khó khăn, bởi đây là nguyên tắc vừa có thể tiếp cận từ khía cạnh chính trị, vừa có thể xem xét từ khía cạnh kinh tế và cả khía cạnh pháp lý nữa.
Xét ở khía cạnh chính trị, nguyên tắc này gắn bó chặt chẽ với vấn đề nhân quyền, trong đó có quyền được đối xử bình đẳng và không phân biệt. Còn xét ở khía cạnh kinh tế, nguyên tắc này liên quan đến vấn đề bản chất của thuế, như là một nghĩa vụ tài sản “bất khả tránh” của tổ chức và cá nhân đối với Nhà nước. Tuy nhiên, xét từ khía cạnh pháp lý, nguyên tắc bình đẳng và không phân biệt đối xử thường được nhắc đến với nội dung chủ yếu là quyền bình đẳng của mọi người nộp thuế trước pháp luật. Nói cách khác, xét ở khía cạnh này, mọi công dân đều được bình đẳng như nhau trước các quy định của pháp luật thuế, mặt khác, “luật pháp phải được áp dụng như nhau đối với tất cả người nộp thuế ở trong những hoàn cảnh giống nhau”.
2. Nguyên tắc bảo đảm cân bằng lợi ích giữa nhà nước và người nộp thuế
Dù thuế được xác định là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước nhưng việc đánh thuế không được để người nộp thuế lâm vào cảnh khốn cùng. Nếu số thuế mà người dân phải nộp là quá nhiều, đời sống người dân không được bảo đảm, nền kinh tế sẽ bị trì trệ một cách gián tiếp; nguy cơ trốn thuế rất tiềm tàng.
Bảo đảm lợi ích giữa nhà nước và người nộp thuế phải cân nhắc ở nhiều khía cạnh khác nhau từ thuế suất, biểu thuế, đối tượng phải nộp thuế hoặc thụ hưởng lợi ích từ các đạo luật thuế. Chẳng hạn khi thảo luận dự thảo Luật thuế giá trị gia tăng tại kỳ họp Quốc hội khoá XII tháng 11/2009 các vị đại biểu Quốc hội yêu cầu Chính phủ cần cân nhắc thật thận trọng trường hợp giảm 5% thuế VAT cho những doanh nghiệp đầu tư xây dựng nhà ở cho người có thu nhập thấp, các đối tượng xã hội hay dự thảo Luật thuế nhà đất cần quy định cách đánh thuế sao cho ngăn chặn có hiệu quả tình trạng trốn thuế của những người tham gia thị trường bất động sản.
3. Nguyên tắc bảo đảm dễ hiểu, đạt hiệu quả
Nguyên tắc này đòi hỏi, các loại thuế phải bảo đảm rõ ràng, dễ hiểu đối với mọi đối tượng và có tính ổn định đồng thời hệ thống thuế phải được tổ chức sao cho chi phí quản lý thu thuế không cao hơn mức mục tiêu đề ra cho phép, tránh tình trạng đánh thuế trùng, bỏ lọt đối tượng nộp thuế, thất thu thuế…
4. Nguyên tắc bảo đảm không xảy ra tình trạng một đối tượng tính thuế phải chịu một loại thuế nhiều lần
Việc đánh thuế phải theo khả năng tài chính của mỗi người nộp thuế. Xét về mặt lịch sử, nguyên tắc này có nguồn gốc pháp lý từ Bản Tuyên ngôn nhân quyền và dân quyền năm 1789 với sự ghi nhận tại Điều 13, theo đó “mức đóng góp phải được phân bổ bình đẳng giữa các công dân tuỳ theo khả năng của họ”. Nhưng về mặt lịch sử tư tưởng, nguyên tắc này đã từng được Adam Smith khẳng định với câu cách ngôn nổi tiếng là, “các công dân của mỗi nước phải đóng góp cho Chính phủ theo tỷ lệ khả năng của mỗi người, nghĩa là tỷ lệ với lợi tức mà họ được thụ hưởng do sự bảo vệ của Nhà nước”. Tuy nhiên, trong thực tế việc xác định chính xác khả năng nộp thuế của mỗi người là không hề dễ dàng, bởi xu hướng tránh thuế hay trốn thuế vốn là hiện tượng gắn liền với bản chất của thuế. Điều này khiến cho việc đảm bảo tính công bằng của thuế cũng như đảm bảo tính khả thi của các sắc thuế trở nên khó khăn hơn. Do vậy, yêu cầu trong hệ thống pháp luật thuế các nước phải phân định rạch ròi những phần của đối tượng tính thuế đã nằm trong diện phải chịu thuế đó ở từng giai đoạn khác nhau.
Xem thêm: Phân loại thuế theo tính chất và đối tượng
