Tác phẩm phái sinh theo luật sở hữu trí tuệ: khái niệm, các loại hình và điều kiện bảo hộ

Tác phẩm phái sinh là một trong những đối tượng được bảo hộ quyền tác giả theo pháp luật Việt Nam. Đây là tác phẩm được sáng tạo dựa trên một hoặc nhiều tác phẩm đã tồn tại, thông qua các hình thức như dịch thuật, phóng tác, biên soạn, cải biên, chuyển thể hoặc chú giải.

Vậy tác phẩm phái sinh được hiểu như thế nào? Có những loại hình tác phẩm phái sinh nào? Khi sáng tạo và sử dụng tác phẩm phái sinh có phải xin phép tác giả của tác phẩm gốc không? Điều kiện để tác phẩm phái sinh được bảo hộ quyền tác giả là gì? Bài viết dưới đây sẽ phân tích các quy định pháp luật liên quan.

1. Tác phẩm phái sinh là gì?

Theo khoản 8 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm phái sinh là tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở một hoặc nhiều tác phẩm đã có thông qua việc dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, phóng tác, biên soạn, chú giải, tuyển chọn, cải biên, chuyển thể nhạc và các chuyển thể khác.

Như vậy, tác phẩm phái sinh không phải là tác phẩm được hình thành hoàn toàn độc lập mà có sự kế thừa, khai thác hoặc phát triển từ nội dung, hình thức thể hiện của một tác phẩm đã tồn tại trước đó.

Trong quá trình sáng tạo, tác giả tác phẩm phái sinh có thể bổ sung những yếu tố sáng tạo mới, thay đổi cách thể hiện, ngôn ngữ, bố cục hoặc chuyển đổi loại hình nghệ thuật nhằm tạo ra một tác phẩm mới.

Ví dụ về tác phẩm phái sinh:

• Dịch một cuốn tiểu thuyết từ tiếng Anh sang tiếng Việt.
• Chuyển thể một tiểu thuyết thành kịch bản phim điện ảnh.
• Chuyển thể một tác phẩm văn học thành tác phẩm sân khấu.
• Biên soạn một tuyển tập gồm nhiều bài viết đã được công bố.
• Phóng tác một câu chuyện có sẵn thành một tác phẩm mới với cách thể hiện khác.
• Cải biên một bản nhạc hoặc chuyển soạn tác phẩm âm nhạc theo hình thức khác.

2. Các loại hình tác phẩm phái sinh theo quy định pháp luật

Điều 7 Nghị định 17/2023/NĐ-CP quy định cụ thể về các loại hình tác phẩm phái sinh. Theo đó, tác phẩm phái sinh bao gồm các hình thức sau:

2.1. Tác phẩm dịch

Tác phẩm dịch là tác phẩm được thể hiện bằng ngôn ngữ khác với ngôn ngữ của tác phẩm được dịch.

Ví dụ: Một tác phẩm văn học được viết bằng tiếng Anh được dịch sang tiếng Việt, tiếng Nhật hoặc tiếng Pháp. Bản dịch được xem là tác phẩm phái sinh nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định pháp luật.

Người dịch có thể được bảo hộ quyền tác giả đối với phần sáng tạo trong bản dịch nhưng việc dịch tác phẩm còn được thực hiện theo quy định về quyền đối với tác phẩm gốc.

2.2. Tác phẩm phóng tác

Tác phẩm phóng tác là tác phẩm mô phỏng theo nội dung của tác phẩm được phóng tác, có thể được chuyển từ thể loại này sang thể loại khác hoặc sửa đổi trong cùng một thể loại, bao gồm cả sửa đổi bố cục tác phẩm để phù hợp với điều kiện khai thác, sử dụng khác nhau.

Ví dụ: Dựa trên nội dung một câu chuyện dân gian, tác giả sáng tạo một câu chuyện mới với bối cảnh, nhân vật và cách thể hiện khác nhưng vẫn có sự kế thừa từ tác phẩm ban đầu.

2.3. Tác phẩm biên soạn

Tác phẩm biên soạn là tác phẩm được soạn ra từ một phần hoặc toàn bộ các tác phẩm đã có theo một chủ đề nhất định và có thể có bình luận, đánh giá.

Ví dụ: Một tác giả biên soạn sách chuyên khảo về pháp luật doanh nghiệp bằng cách tổng hợp các bài viết, tài liệu nghiên cứu và nội dung từ nhiều tác phẩm khác nhau theo một chủ đề thống nhất.

Việc biên soạn cần bảo đảm quyền tác giả đối với những tác phẩm được sử dụng làm nguồn tài liệu.

2.4. Tác phẩm chú giải

Tác phẩm chú giải là tác phẩm được sáng tạo từ việc làm rõ nghĩa và nội dung một số từ, câu hoặc sự kiện, điển tích, địa danh nêu tại tác phẩm được chú giải.

Ví dụ: Một công trình nghiên cứu giải thích, phân tích ý nghĩa các thuật ngữ, điển tích và sự kiện lịch sử xuất hiện trong một tác phẩm văn học cổ.

2.5. Tác phẩm tuyển chọn

Tác phẩm tuyển chọn là tác phẩm được chọn lọc từ các tác phẩm đã có của một hoặc nhiều tác giả theo thời gian hoặc chủ đề nhất định, bao gồm cả tác phẩm tuyển tập và hợp tuyển.

Ví dụ:

• Tuyển tập các bài thơ tiêu biểu của nhiều tác giả.
• Tuyển chọn các bài nghiên cứu khoa học về một lĩnh vực cụ thể.
• Hợp tuyển các tác phẩm văn học theo một giai đoạn lịch sử.

2.6. Tác phẩm cải biên

Tác phẩm cải biên là tác phẩm được soạn lại, viết lại, chuyển soạn lại hoặc thay đổi hình thức diễn đạt khác với tác phẩm được dùng để cải biên theo mục đích, yêu cầu nhất định trong trường hợp cụ thể.

Ví dụ: Một tác giả viết lại nội dung một tác phẩm văn học theo phong cách diễn đạt mới để phù hợp với đối tượng độc giả hoặc mục đích sử dụng khác.

2.7. Tác phẩm chuyển thể

Tác phẩm chuyển thể là tác phẩm được chuyển từ loại hình này sang loại hình khác hoặc tác phẩm được thể hiện bằng thủ pháp nghệ thuật khác với tác phẩm được chuyển thể trong cùng một loại hình.

Ví dụ:

• Chuyển thể tiểu thuyết thành phim điện ảnh.
• Chuyển thể truyện ngắn thành kịch bản sân khấu.
• Chuyển thể tác phẩm văn học thành tác phẩm âm nhạc.
• Chuyển thể một tác phẩm điện ảnh thành tác phẩm sân khấu.

3. Điều kiện bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh

Không phải mọi tác phẩm được tạo ra dựa trên tác phẩm có sẵn đều đương nhiên được bảo hộ quyền tác giả. Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm phái sinh phải đáp ứng các điều kiện nhất định.

3.1. Không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm gốc

Tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ theo quy định tại khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ nếu không gây phương hại đến quyền tác giả đối với tác phẩm được sử dụng để làm tác phẩm phái sinh.

Điều này có nghĩa là việc sáng tạo tác phẩm phái sinh không được xâm phạm các quyền hợp pháp của tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc.

3.2. Phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ

Theo khoản 3 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ, tác phẩm được bảo hộ phải do tác giả trực tiếp sáng tạo bằng lao động trí tuệ của mình mà không sao chép từ tác phẩm của người khác.

Đối với tác phẩm phái sinh, tác giả cần có đóng góp sáng tạo thực tế trong quá trình dịch thuật, cải biên, phóng tác, biên soạn, chuyển thể hoặc thực hiện hình thức sáng tạo khác.

Việc chỉ sao chép tác phẩm gốc, thay đổi một số chi tiết không có tính sáng tạo hoặc sử dụng tác phẩm của người khác mà không đáp ứng điều kiện pháp luật không làm phát sinh quyền tác giả hợp pháp đối với phần nội dung bị sao chép.

3.3. Phải thuộc loại hình tác phẩm được bảo hộ

Tác phẩm phái sinh phải thuộc một trong các loại hình tác phẩm được bảo hộ theo khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ, chẳng hạn như tác phẩm văn học, âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh hoặc các loại hình tác phẩm khác được pháp luật quy định.

4. Làm tác phẩm phái sinh có phải xin phép tác giả tác phẩm gốc không?

Đây là vấn đề quan trọng khi cá nhân, tổ chức có nhu cầu dịch thuật, chuyển thể, phóng tác, cải biên hoặc khai thác một tác phẩm đã có.

Theo điểm a khoản 1 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền làm tác phẩm phái sinh là một trong những quyền tài sản thuộc quyền tác giả.

Theo khoản 2 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ, các quyền tài sản do tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả độc quyền thực hiện hoặc cho phép tổ chức, cá nhân khác thực hiện. Tổ chức, cá nhân khi khai thác, sử dụng quyền làm tác phẩm phái sinh phải được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và trả tiền bản quyền, các quyền lợi vật chất khác (nếu có), trừ các trường hợp ngoại lệ theo quy định pháp luật.

Do đó, khi muốn tạo tác phẩm phái sinh từ một tác phẩm vẫn còn thời hạn bảo hộ, cá nhân, tổ chức về nguyên tắc phải xin phép chủ sở hữu quyền tác giả và thực hiện nghĩa vụ thanh toán tiền bản quyền theo thỏa thuận hoặc quy định pháp luật.

4.1. Trường hợp phải có sự đồng ý bằng văn bản của tác giả

Ngoài việc xin phép chủ sở hữu quyền tác giả, khoản 2 Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ còn quy định: Trường hợp làm tác phẩm phái sinh mà ảnh hưởng đến quyền nhân thân quy định tại khoản 4 Điều 19 của Luật này thì còn phải được sự đồng ý bằng văn bản của tác giả.

Quyền nhân thân tại khoản 4 Điều 19 là quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác xuyên tạc; không cho người khác sửa đổi, cắt xén tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả.

Như vậy, cần phân biệt rõ:

• Việc sử dụng quyền làm tác phẩm phái sinh về nguyên tắc phải được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép.
• Nếu việc làm tác phẩm phái sinh ảnh hưởng đến quyền nhân thân tại khoản 4 Điều 19 thì còn phải có sự đồng ý bằng văn bản của tác giả.
• Việc cho phép sử dụng tác phẩm nên được lập thành văn bản hoặc hợp đồng để xác định rõ phạm vi sử dụng, hình thức chuyển thể, thời hạn, lãnh thổ và tiền bản quyền.

4.2. Trường hợp không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền

Luật Sở hữu trí tuệ quy định một số trường hợp ngoại lệ không xâm phạm quyền tác giả tại Điều 25 và Điều 25a.

Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động sử dụng tác phẩm gốc để tạo ra tác phẩm mới đều được miễn xin phép. Việc áp dụng ngoại lệ phải đúng trường hợp, điều kiện và giới hạn mà pháp luật quy định.

Đặc biệt, Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ có quy định về các trường hợp sử dụng tác phẩm đã công bố không phải xin phép, không phải trả tiền bản quyền nhưng phải thông tin về tên tác giả và nguồn gốc, xuất xứ của tác phẩm.

Việc sử dụng theo trường hợp ngoại lệ còn phải bảo đảm không mâu thuẫn với việc khai thác bình thường tác phẩm và không gây thiệt hại một cách bất hợp lý đến lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả.

5. Quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh được xác lập như thế nào?

Tác phẩm phái sinh có thể được bảo hộ quyền tác giả nếu đáp ứng các điều kiện bảo hộ theo Luật Sở hữu trí tuệ.

Về nguyên tắc, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc tác phẩm đã công bố hay chưa, đã đăng ký hay chưa.

Đối với tác phẩm phái sinh, cần phân biệt quyền của người sáng tạo tác phẩm phái sinh với quyền của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc.

5.1. Quyền của tác giả tác phẩm phái sinh

Người trực tiếp sáng tạo tác phẩm phái sinh có thể được ghi nhận quyền tác giả đối với phần sáng tạo của mình nếu đáp ứng các điều kiện bảo hộ.

Các quyền nhân thân của tác giả được quy định tại Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ, bao gồm:

• Đặt tên cho tác phẩm.
• Đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng.
• Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm.
• Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm theo quy định pháp luật.

Ngoài ra, tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả có thể được hưởng các quyền tài sản theo Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ trong phạm vi quyền được xác lập hợp pháp.

5.2. Quyền của chủ sở hữu tác phẩm gốc

Việc một tác phẩm phái sinh được bảo hộ không đồng nghĩa với việc quyền tác giả đối với tác phẩm gốc bị chấm dứt hoặc chuyển giao cho người sáng tạo tác phẩm phái sinh.

Chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc vẫn có quyền thực hiện hoặc cho phép người khác thực hiện các quyền tài sản theo quy định pháp luật, trong đó có quyền làm tác phẩm phái sinh.

Do đó, khi khai thác thương mại tác phẩm phái sinh, các bên cần xác định rõ quyền đối với tác phẩm gốc và quyền đối với phần sáng tạo mới để tránh tranh chấp.

6. Có bắt buộc đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh không?

Pháp luật Việt Nam không bắt buộc tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả phải đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh để được hưởng quyền bảo hộ.

Theo Điều 6 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền tác giả phát sinh kể từ khi tác phẩm được sáng tạo và được thể hiện dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào nội dung, chất lượng, hình thức, phương tiện, ngôn ngữ, đã công bố hay chưa, đã đăng ký hay chưa.

Tuy nhiên, việc đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh là cần thiết trong thực tế nhằm tạo cơ sở chứng minh quyền và hỗ trợ giải quyết tranh chấp khi có hành vi xâm phạm.

6.1. Hồ sơ đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh

Theo Điều 50 Luật Sở hữu trí tuệ, hồ sơ đăng ký quyền tác giả bao gồm các tài liệu cơ bản sau:

• Tờ khai đăng ký quyền tác giả theo mẫu quy định.
• Hai bản sao tác phẩm đăng ký quyền tác giả.
• Giấy ủy quyền nếu người nộp hồ sơ là người được ủy quyền.
• Tài liệu chứng minh quyền sở hữu quyền tác giả do tự sáng tạo hoặc được giao nhiệm vụ sáng tạo, giao kết hợp đồng sáng tạo, được thừa kế hoặc được chuyển giao quyền.
• Văn bản đồng ý của các đồng tác giả nếu tác phẩm có đồng tác giả.
• Văn bản đồng ý của các đồng chủ sở hữu nếu quyền tác giả thuộc sở hữu chung.

Đặc biệt, đối với tác phẩm đăng ký là tác phẩm phái sinh, tờ khai phải có thông tin về tên tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả và tác phẩm được sử dụng làm tác phẩm phái sinh theo quy định tại Điều 50 Luật Sở hữu trí tuệ.

Tùy từng trường hợp, người đăng ký cần chuẩn bị thêm tài liệu chứng minh việc được phép sử dụng tác phẩm gốc hoặc tài liệu liên quan đến quyền đối với tác phẩm được sử dụng làm tác phẩm phái sinh.

6.2. Cơ quan tiếp nhận hồ sơ đăng ký

Hồ sơ đăng ký quyền tác giả được nộp đến cơ quan nhà nước có thẩm quyền theo quy định pháp luật về quyền tác giả.

Người đăng ký cần lựa chọn đúng loại hình tác phẩm và kê khai rõ đây là tác phẩm phái sinh, đồng thời cung cấp thông tin về tác phẩm gốc được sử dụng để sáng tạo tác phẩm mới.

7. Những hành vi có thể xâm phạm quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh

Trong thực tế, việc sử dụng tác phẩm phái sinh không đúng quy định có thể dẫn đến tranh chấp hoặc bị xác định là hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Theo Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ, các hành vi xâm phạm quyền tác giả bao gồm những hành vi xâm phạm quyền nhân thân, quyền tài sản và các hành vi khác được quy định tại điều luật này.

Một số tình huống có thể phát sinh vi phạm liên quan đến tác phẩm phái sinh gồm:

• Tự ý dịch tác phẩm của người khác để khai thác thương mại khi chưa được chủ sở hữu quyền tác giả cho phép.
• Tự ý chuyển thể tiểu thuyết thành phim hoặc kịch bản sân khấu khi chưa có quyền thực hiện.
• Sử dụng tác phẩm gốc để cải biên, phóng tác trái quy định pháp luật.
• Sao chép tác phẩm phái sinh của người khác mà không được phép, trừ trường hợp pháp luật có quy định ngoại lệ.
• Sửa đổi, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm gây phương hại đến danh dự, uy tín của tác giả.
• Không thực hiện nghĩa vụ về quyền tác giả trong các trường hợp sử dụng tác phẩm theo quy định pháp luật.

Tùy tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi, chủ thể vi phạm có thể phải chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại hoặc chịu các biện pháp xử lý khác theo quy định pháp luật.

8. Một số lưu ý pháp lý khi sáng tạo và khai thác tác phẩm phái sinh

Để hạn chế rủi ro pháp lý khi sáng tạo, sử dụng hoặc kinh doanh tác phẩm phái sinh, cá nhân và tổ chức cần lưu ý:

• Xác định quyền đối với tác phẩm gốc: Kiểm tra tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả và tình trạng bảo hộ của tác phẩm được sử dụng.
• Xin phép trước khi khai thác: Xác định việc sử dụng có thuộc trường hợp phải xin phép chủ sở hữu quyền tác giả hay thuộc trường hợp ngoại lệ theo luật.
• Thỏa thuận rõ phạm vi sử dụng: Làm rõ quyền dịch thuật, chuyển thể, cải biên, phóng tác, thời hạn, lãnh thổ và mục đích khai thác.
• Tôn trọng quyền nhân thân: Không xuyên tạc, sửa đổi hoặc cắt xén tác phẩm gây phương hại đến danh dự, uy tín của tác giả.
• Ghi nhận nguồn gốc tác phẩm: Thể hiện đầy đủ thông tin về tác giả và tác phẩm gốc theo yêu cầu pháp luật và thỏa thuận giữa các bên.
• Lưu giữ chứng cứ sáng tạo: Bảo quản bản thảo, tài liệu làm việc, hợp đồng, văn bản cho phép sử dụng và các tài liệu chứng minh quá trình sáng tạo.
• Cân nhắc đăng ký quyền tác giả: Đăng ký tác phẩm phái sinh để có thêm căn cứ chứng minh quyền khi phát sinh tranh chấp.

9. Dịch vụ tư vấn và bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh

Việc sáng tạo và khai thác tác phẩm phái sinh liên quan trực tiếp đến quyền tài sản, quyền nhân thân và quyền lợi hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả. Nếu không xác định đúng phạm vi quyền được phép sử dụng, cá nhân và doanh nghiệp có thể gặp rủi ro tranh chấp hoặc bị xử lý do xâm phạm quyền tác giả.

Với kinh nghiệm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, VNLawFirm cung cấp các dịch vụ tư vấn pháp lý liên quan đến tác phẩm phái sinh, bao gồm:

• Tư vấn xác định tác phẩm phái sinh và điều kiện bảo hộ quyền tác giả.
• Tư vấn quyền và nghĩa vụ của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm gốc và tác phẩm phái sinh.
• Tư vấn, soạn thảo hợp đồng chuyển giao quyền tác giả và hợp đồng cho phép sử dụng tác phẩm.
• Tư vấn thủ tục đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm phái sinh.
• Đại diện thực hiện thủ tục đăng ký quyền tác giả theo ủy quyền.
• Tư vấn giải quyết tranh chấp và xử lý hành vi xâm phạm quyền tác giả.

Trường hợp có nhu cầu sáng tạo, chuyển thể, khai thác thương mại hoặc đăng ký bảo hộ tác phẩm phái sinh, cá nhân và doanh nghiệp nên được tư vấn pháp lý để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

11. Câu hỏi thường gặp về tác phẩm phái sinh